Φρουριακή πολεοδομική οργάνωση και αρχιτεκτονική
Η Χίος διαθέτει ένα από τα καλύτερα διατηρημένα μεσαιωνικά αμυντικά δίκτυα που σώζονται στη Μεσόγειο (κάστρα και πύργοι, βίγλες, οχυρωμένοι οικισμοί).
Ειδικότερα στα χρόνια της κατάκτησης της Χίου από τους Γενοβέζους, (1346-1566), τα χωριά της Νότιας Χίου, όπου παράγεται η μαστίχα (Μαστιχοχώρια), οργανώνονται ως οικισμοί φρούρια, με στόχο την άμυνα έναντι της εξωτερικής επιβουλής, αλλά και τον έλεγχο του ανθρώπινου δυναμικού.
Ειδικότερα στα χρόνια της κατάκτησης της Χίου από τους Γενοβέζους, (1346-1566), τα χωριά της Νότιας Χίου, όπου παράγεται η μαστίχα (Μαστιχοχώρια), οργανώνονται ως οικισμοί φρούρια, με στόχο την άμυνα έναντι της εξωτερικής επιβουλής, αλλά και τον έλεγχο του ανθρώπινου δυναμικού.
Τα μεσαιωνικά χωριά της Χίου ανάγονται στο 14o και 15ο αιώνα. Φαίνεται ότι πρόκειται για προσπάθεια των Γενουατών να προστατεύσουν την καλλιέργεια και τους καλλιεργητές της μαστίχας από τις πειρατικές επιδρομές μεταφέροντας τους κατοίκους από τους διάσπαρτους ανοχύρωτους οικισμούς σε μεγαλύτερα οχυρωμένα χωριά.
Τα καστροχώρια έχουν ελάχιστες εισόδους και πολλές εκκλησίες. Οι ιστορικοί, ενεργοί, οικισμοί παρουσιάζουν μια ιδιότυπη οχυρωματική μορφή με ιδιαίτερα στενούς δρόμους και με τις κατοικίες σε συνεχή δόμηση να ενσωματώνονται ή να συναποτελούν ένα περιμετρικό προστατευτικό τείχος.Οι εξωτερικοί τοίχοι των σπιτιών που βρίσκονταν στις παρυφές του χωριού συναποτελούσαν τον εξωτερικό οχυρό, περίπου τετράγωνο περίβολο των χωριών.
Τα σπίτια είναι κτισμένα από πέτρα, τα παράθυρα είναι τοξωτά και υπάρχουν εσωτερικές σκάλες. Το ισόγειο χρησιμεύει ως στάβλος και αποθήκη, ο πρώτος όροφος είναι η καθαυτό κατοικία και έχει ανοικτές αυλές. Από εκεί οδηγείται κανείς στις επίπεδες ταράτσες της οροφής οι οποίες βρίσκονται λίγο πολύ στο ίδιο ύψος σε όλα τα σπίτια του χωριού.
Τα σπίτια είναι κτισμένα από πέτρα, τα παράθυρα είναι τοξωτά και υπάρχουν εσωτερικές σκάλες. Το ισόγειο χρησιμεύει ως στάβλος και αποθήκη, ο πρώτος όροφος είναι η καθαυτό κατοικία και έχει ανοικτές αυλές. Από εκεί οδηγείται κανείς στις επίπεδες ταράτσες της οροφής οι οποίες βρίσκονται λίγο πολύ στο ίδιο ύψος σε όλα τα σπίτια του χωριού.
Οι προσόψεις των σπιτιών και των ναών διακοσμούνται με γεωμετρικά σχήματα, λευκά και μαύρα, σε επάλληλες σειρές, στη λεγόμενη τεχνική των «ξυστών». Τα σωζόμενα «ξυστά», που διατηρούνται πολύ χαρακτηριστικά στο Πυργί, δεν είναι παλαιότερα του 19ου αιώνα, ανάγονται όμως πιθανότατα σε πρωιμότερη επίδραση της ιταλικής αρχιτεκτονικής.
Η μοναδική βυζαντινή, γενουατική και παραδοσιακή αρχιτεκτονική κληρονομιά της Χίου, εξακολουθεί να αποτελεί μοναδικό πόλο έλξης στο πλαίσιο της ανάπτυξης του βιώσιμου πολιτιστικού τουρισμού.
Παρά τις εμφανείς δυσκολίες συντήρησης και ανάδειξης των οχυρωματικών συνόλων, λόγω του μεγέθους των συγκροτημάτων, της έκτασης των φθορών, αλλά και της ουσιαστικής απαξίωσης της χρήσης τους, αυτά διατηρούν μια αξεπέραστη γοητεία, φορτωμένη με εθνικές μνήμες, τοπικές ιστορίες, μύθους και παραδόσεις.
